Apakah ukuran sebenar sebuah universiti yang cemerlang?

Adakah kecemerlangannya diukur melalui kedudukan dalam penarafan dunia? Atau melalui jumlah penerbitan berimpak tinggi, geran penyelidikan dan inovasi yang dihasilkan?

Semua itu sememangnya penting. Namun, di sebalik segala pencapaian tersebut, terdapat satu persoalan yang jauh lebih mendasar: apakah yang memberikan makna kepada setiap kejayaan itu?

Jawapannya ialah Adab.

Dalam era kecerdasan buatan (AI), pendigitalan dan ledakan teknologi, universiti bukan sekadar medan melahirkan individu yang berpengetahuan tinggi. Universiti ialah institusi yang membentuk cara manusia berfikir, membuat pertimbangan dan menggunakan ilmu dengan penuh tanggungjawab. Atas sebab itulah, adab menjadi asas yang menentukan sama ada ilmu akan membina tamadun atau sebaliknya.

Takrif Adab

Menurut Prof. Terpuji Diraja Tan Sri Dr. Syed Muhammad Naquib al-Attas, adab ialah tindakan yang betul, yang lahir daripada disiplin diri. Disiplin itu pula dibina atas ilmu, manakala ilmu dipandu oleh hikmah.

Dalam syarahan beliau yang diterbitkan dalam Commemorative Volume on the Conferment of the Distinguished Syed Muhammad Naquib Al-Attas Chair of Islamic Thought, beliau menjelaskan bahawa adab ialah:

Kesedaran dan pengakuan bahawa ilmu dan kehidupan mempunyai susunan serta darjat yang berbeza-beza. Setiap perkara mempunyai tempatnya yang sewajarnya, dan setiap insan perlu memahami kedudukannya berdasarkan kemampuan fizikal, intelek dan rohaninya.

Dengan kata lain, adab bukan sekadar soal kesopanan atau tatacara. Adab ialah keupayaan meletakkan sesuatu pada tempat yang benar, membuat pertimbangan yang tepat, serta bertindak berlandaskan ilmu dan hikmah.

Adab Terhadap Ilmu

Dalam tradisi keilmuan Islam, adab terhadap ilmu merupakan asas kepada proses pendidikan.

Seseorang yang beradab terhadap ilmu akan mempelajari, memahami dan mengamalkan ilmu dengan cara yang benar. Antara penzahiran adab tersebut ialah menghormati guru, sarjana dan semua yang menyampaikan ilmu.

Tujuan menuntut ilmu juga tidak seharusnya terhenti pada usaha memperoleh kelulusan akademik, membina kerjaya atau mengejar pengiktirafan. Sebaliknya, ilmu bertujuan membentuk insan yang berakhlak mulia, memberi manfaat kepada masyarakat dan akhirnya mencapai kebahagiaan di dunia serta di akhirat.

Sebab itulah para ulama sering mengingatkan bahawa adab didahulukan sebelum ilmu. Ilmu tanpa adab boleh melahirkan kesombongan. Ilmu tanpa adab juga boleh disalahgunakan sehingga mendatangkan kemudaratan kepada manusia.

Adab dalam Organisasi

Nilai adab tidak hanya terhad kepada bilik kuliah atau makmal penyelidikan. Ia juga menjadi asas kepada pembentukan budaya organisasi yang sihat.

Dalam sesebuah organisasi, kepimpinan yang baik bukan hanya diukur melalui kebijaksanaan membuat keputusan, tetapi juga melalui kesediaan mendengar, menghormati pandangan yang berbeza dan bersikap adil dalam setiap pertimbangan.

Ilmu tidak mengenal pangkat. Hikmah pula tidak mengenal jawatan.

Individu dalam sesebuah organisasi mempunyai pengalaman, kepakaran dan pandangan yang boleh menyumbang kepada kemajuan bersama. Justeru, perbezaan pendapat tidak seharusnya menjadi punca perpecahan, sebaliknya menjadi ruang untuk memperkayakan idea dan mencari penyelesaian.

Orang yang beradab akan berusaha memahami sebelum menghakimi. Hakikat bahawa kita benar tidak semestinya menjadikan orang lain salah. Mungkin sahaja kita belum melihat sesuatu isu daripada sudut pandang yang berbeza.

Pensyarah sebagai Peneroka dan Penyampai Ilmu

Sebagai sebuah universiti penyelidikan, warga akademik UTM memikul amanah yang besar.

Pensyarah bukan sekadar menyampaikan ilmu, tetapi merupakan pencari ilmu, peneroka ilmu, pencipta ilmu dan penyebar ilmu kepada masyarakat.

Melalui penyelidikan, mereka menghasilkan pengetahuan baharu. Melalui pengajaran, mereka membentuk generasi pewaris masa hadapan. Melalui penerbitan ilmiah, mereka memperluas khazanah ilmu. 

Melalui konsultansi, kerjasama industri dan khidmat masyarakat, mereka memastikan ilmu diterjemahkan kepada penyelesaian yang memberi manfaat kepada negara dan dunia.

Namun, di sebalik semua peranan tersebut, terdapat satu persoalan yang perlu sentiasa kita renungkan:

Adakah ilmu yang kita hasilkan benar-benar menyelesaikan masalah manusia?

Hakikatnya, ilmu hanya memperoleh nilai apabila ia membawa manfaat.

Sabda Rasulullah SAW:

“Sebaik-baik manusia ialah mereka yang paling bermanfaat kepada manusia yang lain.”

(Riwayat Ahmad)

Inilah ukuran sebenar kecemerlangan seorang sarjana.

Daripada Ilmu kepada Penyelesaian Lestari

Daripada ilmu lahirlah inovasi. Namun, inovasi yang hebat tidak semestinya membawa kebaikan sekiranya tidak dipandu oleh adab dan hikmah.

Hari ini, manusia mempunyai keupayaan luar biasa untuk membangunkan kecerdasan buatan, robotik, bioteknologi, teknologi kuantum dan pelbagai inovasi lain yang berkembang pada kadar yang amat pantas.

Namun, kemampuan mencipta sesuatu tidak bermaksud kita wajar menciptanya tanpa pertimbangan.

Kemajuan teknologi mesti sentiasa dipandu oleh adab dan kebijaksanaan. Setiap penyelidikan yang dijalankan, setiap inovasi yang dibangunkan dan setiap keputusan yang dibuat perlu mengambil kira kesejahteraan manusia, kelestarian alam sekitar dan masa depan generasi akan datang.

Atas sebab itulah UTM menekankan bahawa penyelidikan bukan sekadar menghasilkan penemuan baharu, tetapi membangunkan penyelesaian lestari yang mampu menangani cabaran sebenar masyarakat serta menyumbang kepada pembangunan negara dan tamadun dunia.

Kerana Tuhan Untuk Manusia

Akhirnya, seluruh perbincangan tentang adab, ilmu dan hikmah membawa kita kepada falsafah yang menjadi jiwa Universiti Teknologi Malaysia, “Kerana Tuhan Untuk Manusia.”

Ungkapan ini bukan sekadar moto institusi, tetapi suatu falsafah perjuangan yang menjadi pedoman dalam setiap aspek pendidikan, penyelidikan, inovasi dan khidmat kepada masyarakat.

Segala ilmu yang dipelajari, setiap penyelidikan yang dijalankan, setiap inovasi yang dihasilkan dan setiap keputusan yang dibuat hendaklah bermula dengan kesedaran bahawa ilmu ialah amanah daripada Allah SWT. 

Amanah itu kemudiannya perlu diterjemahkan kepada manfaat yang dapat meningkatkan martabat manusia dan memakmurkan kehidupan.

Inilah ukuran sebenar kecemerlangan sebuah universiti. 

Bukan semata-mata kedudukan dalam penarafan dunia. 

Bukan semata-mata jumlah penerbitan atau sitasi. 

Bukan semata-mata nilai geran penyelidikan yang diperoleh.

Sebaliknya, kecemerlangan sebenar ialah apabila universiti berjaya melahirkan insan yang beradab, membangunkan ilmu yang dipandu oleh hikmah, serta menghasilkan inovasi yang memperbaiki kehidupan manusia dan menyumbang kepada pembinaan tamadun.

Apabila adab menjadi teras, ilmu menjadi panduan dan hikmah memimpin setiap tindakan, maka lahirlah sebuah universiti yang bukan sahaja dihormati kerana kecemerlangannya, tetapi disegani kerana sumbangannya kepada manusia sejagat.