RENCANA “Rombak sistem sekat keberanian bersuara ahli akademia” (Berita Harian, Minda Pembaca, 17 Julai) wajar disambut dengan penghargaan. Rencana tersebut membongkar isu yang jarang dibincangkan secara terbuka, iaitu kebisuan sebahagian ahli akademik bukan sekadar pilihan peribadi, sebaliknya manifestasi kepada krisis sistemik yang lebih besar daripada individu mana-mana pensyarah.

Sebagai seorang yang turut berada dalam ekosistem penyelidikan, saya berpandangan bahawa sebahagian besar hujah yang dikemukakan wajar disokong sepenuhnya. Namun, terdapat beberapa perkara yang memerlukan penjelasan tambahan agar gambaran yang dibina lebih seimbang dan menepati realiti dunia akademia hari ini.

Gejala sistemik, bukan ketakutan peribadi

Hakikat bahawa kebisuan ahli akademik berpunca daripada masalah sistemik perlu diterima tanpa ragu. Pensyarah yang memilih untuk berdiam diri bukanlah kerana tidak mempunyai keberanian, tetapi kerana sistem yang membentuk kerjaya mereka sejak awal telah mengajar bahawa sikap “berhemah” sering diterjemahkan sebagai tidak mencetuskan kontroversi.

Budaya ini akhirnya membentuk kecenderungan untuk menapis pandangan sendiri sebelum ia dizahirkan kepada umum. Pada masa yang sama, amalan in-breedings akademik, iaitu pengambilan graduan sendiri sebagai tenaga akademik tanpa pendedahan yang lebih luas kepada budaya institusi lain, turut menyumbang kepada pembentukan budaya yang lebih berhati-hati dan kurang terbuka terhadap pandangan yang berbeza.

Budaya menapis diri lebih berkesan daripada hukuman

Rencana asal juga tepat apabila menggambarkan pensyarah sebagai pelaksana dasar yang sering terpaksa menapis diri demi menjaga kelangsungan kerjaya dan peluang kenaikan pangkat.

Realitinya, seseorang pensyarah tidak semestinya perlu dikenakan tindakan tatatertib untuk belajar berdiam diri. Memadai apabila beliau melihat rakan sejawat ditegur, “dinasihatkan” atau menghadapi kesukaran selepas menyuarakan pandangan secara terbuka. Pengalaman sedemikian sudah cukup untuk membentuk budaya berhati-hati dalam kalangan warga fakulti.

Inilah bentuk kawalan yang paling berkesan. Bukan melalui hukuman yang nyata, tetapi melalui budaya jangkaan yang menyebabkan seseorang memilih untuk berdiam diri sebelum sempat bersuara.

Penerbitan berindeks bukan masalah sebenar

Walau bagaimanapun, terdapat satu perkara yang wajar diperhalusi dalam rencana asal, iaitu kritikan terhadap “obsesi” terhadap penarafan global (QS Ranking) dan penerbitan jurnal berindeks.

Hakikatnya, penerbitan jurnal berindeks bukanlah suatu obsesi yang muncul tanpa sebab. Ia merupakan antara Petunjuk Prestasi Utama (KPI) yang sah bagi projek penyelidikan yang dibiayai melalui geran penyelidikan.

Lebih penting, penerbitan tersebut turut memberi manfaat kepada penyelidik muda dan pelajar pascasiswazah yang menjadi sebahagian daripada kumpulan penyelidikan. Bagi mereka, rekod penerbitan berindeks menjadi asas penting dalam membina portfolio akademik dan kerjaya penyelidikan.

Oleh itu, persoalannya bukan sama ada penerbitan berindeks perlu diteruskan atau tidak. Persoalan yang lebih utama ialah apabila hampir setiap jam kerja akademik diukur melalui metrik penyelidikan dan pengajaran, adakah masih wujud ruang yang mencukupi untuk ahli akademik menyumbang kepada wacana awam?

Menulis rencana di akhbar, berkongsi pandangan ilmiah di media sosial atau menjelaskan isu semasa kepada masyarakat sering kali tidak diberikan nilai yang setara dalam sistem penilaian prestasi, walaupun sumbangan sedemikian merupakan sebahagian daripada tanggungjawab sosial seorang sarjana.

Hierarki turut membentuk budaya membisu

Satu lagi dimensi yang sering terlepas pandang ialah budaya hierarki dalam kumpulan penyelidikan sendiri.

Dalam banyak keadaan, ahli akademik muda berasa kurang selesa untuk berbincang secara terbuka di hadapan penyelidik senior atau mentor, termasuk ketika berurusan dengan klien dan pemberi dana. Keadaan ini menunjukkan bahawa budaya berhati-hati bukan sahaja dipengaruhi oleh faktor luaran seperti Akta 605 atau AUKU, malah turut terbentuk melalui struktur sosial dalam organisasi akademik.

Jika ahli akademik muda sudah berasa sukar untuk menyuarakan pandangan dalam bilik mesyuarat yang kecil dan selamat, adalah tidak realistik untuk mengharapkan mereka tampil lebih lantang di ruang awam yang jauh lebih mencabar.

Kepupusan sarjana awam mempunyai konteks sejarah

Rencana asal turut menyentuh mengenai kepupusan sarjana awam. Hujah tersebut boleh dipersetujui, namun kronologi sebab-akibatnya memerlukan sedikit penjelasan.

Zaman kegemilangan sarjana awam Malaysia sebenarnya berkembang sebelum budaya penarafan global, tekanan KPI dan pelbagai kekangan institusi menjadi begitu dominan. Pada ketika itu, ruang untuk ahli akademik terlibat dalam perbahasan dasar lebih terbuka, manakala institusi negara juga lebih kerap mendapatkan pandangan pakar.

Sebagai contoh, penglibatan organisasi seperti Akademi Sains Malaysia (ASM) dan majlis profesor dalam proses penggubalan dasar berubah mengikut landskap pentadbiran dan keutamaan kerajaan pada sesuatu masa.

Ini menunjukkan bahawa pengaruh ahli akademik terhadap dasar awam bukan hanya bergantung kepada kebebasan akademik atau produktiviti penyelidikan semata-mata, tetapi turut dipengaruhi oleh kewujudan mekanisme institusi yang benar-benar menghargai kepakaran mereka.

Tanpa saluran libat urus yang konsisten, fungsi universiti sebagai sumber pemikiran strategik negara akan terus semakin terpinggir.

Jelaslah bahawa kebisuan ahli akademik hari ini bukan berpunca daripada satu faktor tunggal. Ia lahir daripada gabungan pelbagai elemen, termasuk kerangka perundangan, budaya institusi, tekanan metrik prestasi, hierarki dalaman dan perubahan landskap politik yang mempengaruhi hubungan antara universiti dengan pembuat dasar.

Reformasi yang perlu diberi perhatian

Bersandarkan realiti tersebut, beberapa cadangan reformasi yang diketengahkan dalam rencana asal wajar diberikan pertimbangan serius.

Antaranya ialah usaha mengeluarkan universiti daripada Akta 605 bagi membolehkan ahli akademik menikmati kebebasan yang lebih besar sebagai warga intelektual. Pada masa yang sama, autonomi universiti perlu diperkukuh melalui rombakan AUKU supaya proses pelantikan kepimpinan universiti menjadi lebih telus dan mendapat keabsahan daripada komuniti akademik sendiri.

Selain itu, sistem kenaikan pangkat antara universiti juga wajar disemak agar mengambil kira perbezaan beban tugas, khususnya di universiti penyelidikan yang mempunyai tuntutan penyelidikan lebih tinggi.

Dalam masa yang sama, beban tugas perkeranian yang semakin meningkat perlu dikurangkan dengan memperkukuh sokongan pentadbiran di peringkat fakulti supaya ahli akademik dapat memberi tumpuan kepada penyelidikan, pengajaran dan khidmat kepakaran.

Mengembalikan suara sarjana

Kebisuan dunia akademia bukanlah sesuatu yang berlaku secara semula jadi. Ia terbentuk sedikit demi sedikit melalui dasar, budaya organisasi dan dinamika sosial yang berkembang selama beberapa dekad. Oleh sebab ia dibentuk oleh manusia, maka ia juga boleh diubah oleh manusia.

Persoalannya kini bukan lagi mengapa sarjana memilih untuk berdiam diri, tetapi sama ada kita benar-benar bersedia meruntuhkan tembok yang selama ini membataskan suara mereka.

Universiti seharusnya menjadi ruang yang melahirkan pemikiran yang bebas, berani dan bertanggungjawab. Dalam ekosistem sedemikian, penerbitan berindeks dan sumbangan kepada wacana awam tidak sepatutnya dilihat sebagai dua perkara yang saling bersaing, sebaliknya dua bentuk tanggungjawab ilmiah yang sama penting.

Jika kita benar-benar mahu melihat kebangkitan semula sarjana awam sebagai suara yang mampu membimbing masyarakat dalam era lambakan maklumat dan maklumat palsu, perbincangan ini tidak boleh terhenti di ruangan Minda Pembaca semata-mata. Ia perlu diterjemahkan kepada tindakan di peringkat Kementerian Pendidikan Tinggi, pengurusan universiti dan budaya kerja harian dalam setiap fakulti serta kumpulan penyelidikan.

Kerana apabila suara seorang sarjana dibungkam, yang rugi bukan hanya individu itu, tetapi seluruh negara yang kehilangan panduan daripada golongan yang sepatutnya menerangi jalan masyarakat dengan ilmu dan kewarasan.

Oleh Prof. Sr Gs. Dr. Mazlan Hashim, FASc, Pengerusi Majlis Profesor UTM dan Felo Akademi Sains Malaysia